Pomnik św. Jana Nepomucena na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu

Na Ostrowie Tumskim fotografuję częściej niż gdziekolwiek indziej we Wrocławiu. Pomnik św. Jana Nepomucena stoi na placu Kościelnym, między kolegiatą Świętego Krzyża a budynkiem dawnego sierocińca. Mija go każdy, kto idzie od Mostu Tumskiego w stronę katedry, ale niewiele osób zatrzymuje się dłużej niż na jedno zdjęcie telefonem. Szkoda, bo to jedna z najlepszych barokowych rzeźb w mieście, a dla fotografa temat wdzięczny i wymagający jednocześnie.

Kiedy powstał i kto go wykonał

Pomnik wzniesiono w latach 1730–1732 na zlecenie wrocławskiej kapituły katedralnej. Projekt przygotował Christoph Tausch, a rzeźbę wykonał Jan Jerzy Urbański; w opracowaniach wymienia się przy nim także Johanna Albrechta Siegwitza i Johanna Adama Karingera. Według przekazu kronikarskiego pomnik odsłonięto w maju 1732 roku, a jego koszt wyniósł 2049 florenów.

Data jest ciekawa z jeszcze jednego powodu. Jan Nepomucen został kanonizowany w 1729 roku, więc wrocławski pomnik powstał na samym początku fali, która wypełniła figurami świętego mosty i place całej Europy Środkowej. Na inskrypcji fundacyjnej widnieje rok MDCCXXXI, czyli 1731: napis był gotowy jeszcze w trakcie prac.

Pomnik jest wykonany z piaskowca i ma około 9,5 metra wysokości. Często można przeczytać, że to największy pomnik Nepomucena na świecie. Nie znalazłem źródła, które rzetelnie by to potwierdzało, więc piszę ostrożniej: to jeden z najokazalszych nepomuków w tej części Europy. We Wrocławiu jest jeszcze kilka figur tego świętego, m.in. przy kościele św. Macieja, ale żadna nie ma takiej skali.

Jak czytać pomnik od dołu do góry

Całość otacza kamienna balustrada. Wewnątrz stoi cokół na planie zbliżonym do krzyża greckiego, z czterema płaskorzeźbami. Nad każdą sceną jest kartusz z łacińskim napisem. W narożnikach dolnej części siedzą aniołki, wyżej półpostacie anielskich atlantów dźwigają piramidalną bryłę. Na jej szczycie, na obłokach, stoi święty z ręką uniesioną ku górze i krucyfiksem. Z chmur wystają główki kolejnych aniołków, a wokół figury Nepomucena umieszczono złocone gwiazdy. Nawiązują do legendy, według której nad Wełtawą, w miejscu, gdzie zginął, pojawiły się na wodzie gwiazdy.

To kompozycja, którą najlepiej oglądać, obchodząc pomnik dookoła. Z każdej strony widać inną scenę i inny układ światła.

Cztery sceny i napisy na cokole

Teksty na kartuszach to cytaty z Biblii łacińskiej (Wulgaty), dobrane do treści scen. Odczytałem je z moich zdjęć; poniżej podaję je razem z polskim przekładem.

Spowiedź królowej Zofii

Nepomucen słucha spowiedzi królowej Zofii Bawarskiej, żony króla Czech Wacława IV. To scena, od której zaczyna się legenda o tajemnicy spowiedzi.

Audivit arcana verba, quae non licet homini loqui. „Usłyszał tajemne słowa, których człowiekowi nie wolno wypowiadać” (2 Kor 12,4).

Droga pielgrzyma

Święty idzie z kosturem i różańcem w dłoni pod górę, w stronę kościoła widocznego na wzgórzu. Tradycja łączy tę scenę z pielgrzymką Nepomucena do sanktuarium maryjnego w Starej Bolesławi, którą miał odbyć krótko przed śmiercią.

Iustum deduxit per vias rectas et ostendit illi regnum Dei. „Sprawiedliwego prowadziła prostymi drogami i ukazała mu królestwo Boże” (Mdr 10,10). W Księdze Mądrości podmiotem jest sama Mądrość.

Przesłuchanie przed królem

Król Wacław IV żąda od Nepomucena wyjawienia tego, co usłyszał w konfesjonale. Kapłan odmawia.

In diebus suis non pertimuit principem, et potentia nemo vicit illum. „Za dni swoich nie uląkł się władcy i nikt nie zdołał go przemóc swoją potęgą” (Syr 48,12; na kartuszu, zgodnie z Wulgatą, „Eccles. XLVIII vers. XIII”). W oryginale te słowa odnoszą się do proroka Elizeusza.

Zrzucenie do Wełtawy

Ostatnia scena pokazuje męczeństwo: święty zostaje zrzucony z praskiego mostu do rzeki.

Nad tą stroną cokołu znajduje się inskrypcja fundacyjna. Kamień jest częściowo zniszczony, ale większość tekstu da się odczytać:

D.O.M. Insula haec Joannea saxeam hanc aspectabilem molem Divo Joanni Nepomuceno in maiorem gloriam et honorem, sibi[que] contra pericula et adversa omnia firmissimum asylum atque refugii propugnaculum et portum, superexcubante thaumaturgo tanto vigile et tutore, animo devota fiducia pleno posuit et erexit. MDCCXXXI

W wolnym przekładzie: „Bogu Najlepszemu, Największemu. Ta Janowa wyspa postawiła i wzniosła tę okazałą kamienną budowlę świętemu Janowi Nepomucenowi, ku jego większej chwale i czci, a dla siebie jako najpewniejszy azyl, twierdzę schronienia i port przeciw wszelkim niebezpieczeństwom i przeciwnościom, pod opieką tak czujnego cudotwórcy i stróża, z oddanym sercem pełnym ufności. 1731”. „Janowa wyspa” to Ostrów Tumski z katedrą św. Jana Chrzciciela.

Legenda o dwóch łysych aniołkach

Wśród kędzierzawych główek aniołków są dwie zupełnie łyse. Według wrocławskiej legendy Urbański, kiedy pomnik był prawie gotowy, zostawił wyrzeźbienie ostatnich główek swojemu uczniowi Gotfrydowi. Ten niedawno został ojcem i pod nieobecność mistrza uwiecznił w kamieniu łysą główkę swojego synka. Urbański był wściekły i wyrzucił ucznia z pracy. Sprawę uratowała żona Gotfryda: przyszła do mistrza z dzieckiem, a rzeźbiarz, widząc uśmiechniętego malucha, zmiękł. Przyjął ucznia z powrotem, a dla symetrii kazał wyrzeźbić po drugiej stronie drugą łysą główkę.

Czy tak było, nikt nie sprawdzi. Ale za każdym razem, gdy fotografuję ten pomnik, szukam tych dwóch główek. Spróbujcie je znaleźć sami.

Kim był Jan Nepomucen

Jan z Pomuku (dziś Nepomuk w zachodnich Czechach) urodził się około połowy XIV wieku. Studiował prawo w Pradze i w Padwie, gdzie uzyskał doktorat z prawa kanonicznego. Był wikariuszem generalnym arcybiskupa praskiego Jana z Jenštejna. W konflikcie arcybiskupa z królem Wacławem IV trafił w ręce królewskich ludzi i po torturach 20 marca 1393 roku został zrzucony do Wełtawy z kamiennego mostu w Pradze, dziś nazywanego Mostem Karola.

Historycy wiążą jego śmierć ze sporem o władzę między królem a Kościołem. Opowieść o tajemnicy spowiedzi królowej pojawiła się w kronikach kilkadziesiąt lat później i to ona zbudowała kult. Nepomucen został beatyfikowany w 1721 roku, a kanonizowany w 1729 roku przez papieża Benedykta XIII. Jest patronem spowiedników, mostów i dobrej sławy, orędownikiem chroniącym przed powodzią. We Wrocławiu, mieście na wyspach, gdzie pamięć powodzi z 1997 roku wciąż jest żywa, ten ostatni patronat brzmi szczególnie. W ikonografii przedstawia się go w stroju kanonika, z krucyfiksem, często z palcem na ustach i z gwiazdami wokół głowy.

Jak fotografuję ten pomnik

• Światło boczne, nie południowe. Płaskorzeźby i kartusze są płytkie. W ostrym słońcu z góry albo w pełnym cieniu gubią rysunek. Najwięcej widać, gdy światło pada ukośnie i wydobywa fakturę piaskowca.
• Cała sylwetka wymaga miejsca. Prawie dziesięć metrów wysokości przy ciasnym placu oznacza, że z bliska linie zaczynają się zbiegać. Trzeba się cofnąć, użyć obiektywu z przesuwem albo skorygować perspektywę w obróbce, tak żeby kolumny kościoła w tle pozostały pionowe.
• Detale dłuższą ogniskową. Napisy na kartuszach i twarze aniołków najlepiej fotografować z dystansu, dłuższym obiektywem. Wtedy proporcje rzeźb się nie zniekształcają.
• Wieczór i noc. Po zmroku pomnik i kościół Świętego Krzyża są podświetlone, a Ostrów Tumski z latarniami gazowymi ma zupełnie inny klimat niż w dzień.
• Wcześnie rano. Plac Kościelny leży na głównej trasie turystów. Jeśli chcesz kadru bez ludzi, przyjdź przed dziewiątą.

Galeria

---

Wpis opublikowany pierwotnie w 2024 roku na mojej poprzedniej stronie, w listopadzie 2026 przepisany i uzupełniony.

Napisy odczytane z moich zdjęć kartuszy. Cytaty biblijne według Wulgaty: 2 Kor 12,4; Mdr 10,10; Syr 48,12 (Wulgata 48,13). Przekłady własne.